Хэдхэн хоногийн өмнө уяачдад хамааралтай сонирхол татахуйц зарлигийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч гаргалаа. Тус зарлигт Монгол Улсын тод манлай болон улсын алдарт уяач цолыг нь хасах тухай байв. Энэхүү зарлиг гаргсантай холбогдуулан Үндэсний их баяр наадмын тухай хуульд заасан болзол шаардлагыг хангаж авсан улсын цолыг өөрийнхөө бүрэн эрхийн хүрээнд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хариуцлага тооцож байна гэх үндэслэлээр зарлиг гаргаж, хасах үндэслэлтэй эсэхийг хууль зүйн талаас товчхон бичихийг оролдлоо.

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн гучин дөрөвдүгээр зүйлийн 1-т “Ерөнхийлөгч бүрэн эрхийнхээ хүрээнд хуульд нийцүүлэн зарлиг гаргана”, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9.1-т “Ерөнхийлөгч бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Үндсэн хууль, бусад хуульд нийцүүлэн зарлиг, захирамж гаргана”, мөн хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.1-т “Хууль тогтоомжид заасны дагуу улсын цол, цэргийн дээд цол хүртээх, одон, медалиар шагнах, хүртээсэн цол, шагнасан одон, медалийг хасна” гэж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хуульчлан зохицуулжээ.

Тэгвэл Монгол Улсын тод манлай болон улсын алдарт уяач цолны болзол нь Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.3-т “Улсын баяр наадмын болон Засгийн газрын шийдвэрээр хийж байгаа шигшмэл, бүсийн уралдааны хурдан морины уралдаанд хурдан морь нь 4 удаа түрүүлсэн, эсхүл 8 удаа айрагдсан уяачид улсын алдарт уяач,  ... хурдан морь нь 10 удаа түрүүлсэн, эсхүл 20 удаа айрагдсан уяачид улсын тод манлай уяач цол олгоно” гэж, мөн хуулийн 8.8-т “... уяачийн амжилтыг тооцож цол олгохдоо тухайн уралдааныг зохион байгуулж буй Хурдан морины салбар хороо /комисс/-нд уяачаар бүртгүүлсэн иргэний амжилтад тооцон уг цолыг олгох бөгөөд түрүүлсэн, айрагдсан нэг морины нэг удаагийн амжилт нь зөвхөн нэг уяачид цол олгох үндэслэл болно” гэж тодорхой заан өгч, дээрхи болзолыг хангасан уяач л улсын цол авах тухай хуульчилжээ.

Харин энэхүү цолыг нь Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1-т “Баяр наадмыг зохион байгуулах хорооны саналыг үндэслэн бөх, уяач, харваачид үндэсний спортын төрлөөр улсын цолыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, олгоно” гэж зохицуулжээ.

Хууль зүйн талаас харвал Монгол Улсын Ерөнхийлөгч өөрийн хүртээсэн цолыг хасах эрх нь хуулиар олгогдсон байна. Харин хуульд заасан тодорхой болзол шаардлагыг хангаж авсан иргэний цолыг хариуцлага тооцож байна гэх үндэлэлээр хасч байгаа нь үндэслэлгүй мэт. Улсын цолны болзол шаардлагыг хангаж байж хүртдэг, хүртсэн цолоо хасуулахдаа мөн хууль зүйн тодорхой үндэслэлээр хасуулдаг эрх зүйн зохицуулалт манай улсад нэн тэргүүнд хэрэгтэй байна. Эрх зүйн нарийвчилсан зохицуулалт байхгүй байдлаас болж цаашид ийм байдал үүсч, хэдэн хүн улсын цолоо хасуулахыг тааварлах боломжгүй юм.

Сонирхуулахад:

“Дүнжингарав-2018” морин уралдааныг зохион байгуулах комиссын гишүүнээр ажилласан, Монголын морин спорт, уяачдын холбооны Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч “Улсын тод манлай уяач” Д.Дагвадорж, Монголын морин спорт, уяачдын холбооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга “Улсын алдарт уяач”  П.Сэргэлэн нар нь Улсын цолгүй хүмүүс байсан бол ямар хариуцлага хүлээх нь мөн сонирхол татахуйц байдлаар үлдэж байгаа юм.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлиг болон бусад мэдээллийг эндээс үзнэ үү. https://president.mn/?p=3298

Цаашид энэ талаархи асуудлыг илүү нарийвчлан судлах болно.

Зарим хувийн сургуулийн жилийн нэг хүүхэд сургах төлбөр нь 8 мянган ам.долларт хүрчээ. Базарваань, 8 мянган ам.доллар шүүдээ. Монгол мөнгөөр 10 гаруй сая төгрөг. Зүгээр л бүх хүн суралцаад болоод ирсэн ерөнхий боловсролын бүрэн дунд боловсролыг эзэмшихийн тулд жилд энэ хэмжээний мөнгийг зарцуулж байна. За мөнгөтэй хүмүүст бол хүүхдээ ингэж сургах нь асуудал бишээ. Асуудлын гол нь хүүхэд юм сурах, сургалтын чанарт л анхаарлаа хандуулах ёстой байгаа юм. Гэвч хувийн өндөр төлбөртэй сургууль, улсын сургууль хоёрын сургалтын чанар мэдэгдэхүйц зөрүүтэй харагдахгүй байна. Харин тухайн сургуулиудийн хүүхдүүдийн өмссөн зүүсэн, гоёж гоодсон байдал илүүтэйгээр зөрүүтэй харагдах болжээ.

Ажил ихтэй, хэдэн арван төгрөг олдог эцэг эхчүүдийн хувьд өндөр төлбөртэй сургуульд хүүхдээ өгөөд л мартчихдаг байдал өнөөгийн бидний нийгэмд гарсаар байна. Учир нь өндөр төлбөртэй юм чинь миний хүүхдийг хүн болгоод өгнө гэсэн итгэл найдварыг тээж хүүхдийнхээ төлөө өдөр шөнөгүй хөдөлмөрлөнө. Бодит байдал дээр энэ нь үр дүнгээ өгөхгүй өнөөдөртэй золгож байх шиг. Бухимдмаар, гомдмоор байгаа биз!!!

Бидний цөөхөн хэдэн Монголчуудын хувьд хүүхдийг багаас нь мөнгөөр бүхнийг хийж болдог, юуг ч худалдан авч болдог гэх сэтгэлгээ суулгахаас илүүтэйгээр эрдэм мэдлэг, номч хичээнгүй, хүнд тусархуу, хайр энэрэлтэй занг л өсвөр наснаас нь зааж сургамаар...

Бүрэн дунд боловсролыг хүүхэд яаж ийж байгаад л олоод авчихдаг гэж би хувьдаа боддог. Анхнаас нь хүүхдийг хичээл хийлгэх дуршлыг нь төрүүлж, суулгаж сургаж, түүнтэй том хүнтэй ярьж буй мэт ярилцаж, ирээдүйн зорилго, юунд хүрэх гэж байгаа, юу сонирхдог, юу хүсч мөрөөддөг болохыг нь сонсвол илүү амжилттай сурах болно. Мөрөөдөлд нь хүрэхэд шат болдог тийм л эцэг эх байх ёстой.  Энэ бол эцэг эхчүүдийн хамгийн чухал үүрэг юм. Тэрнээс багшид, өндөр төлбөртэй сургуульд найдах явдал тийм ч үр дүнтэй бишээ. Багш ганцхан таны хүүхэдтэй харьцахгүй шүү дээ.

Тиймээс сүүүлийн үед хэт туйлшралд ороод байгаа хувийн сургуулийг шүтэхээ зогсоо гэж хэлмээр байна. Төрүүлсэн хүүхэддээ бага ч гэсэн цаг гарга. Суурийг нь л зөв тавиад өгчих. Цаашаа тэр чинь хүн болно. Амьдрал гэх адал явдалтай хөлөг онгоцонд суун урсгал сөрөн таниас хамааралгүй амьдрах болно.

 Жич: Сүржин гарчиг өгч, зааж сургасан бол уучлаарай... Би ч гэсэн хүн болох гээд л...J

            Тэр нь үнэхээр санаанд бууж өгөхгүй байлаа. Яагаад санаанд бууж өгөхгүй байсан гэхээр хэдхээн тест ажлаад л төрийн албаны шалгалтыг өгчихвөл ямар амархан юм бэ гэх бодол зурсхийв. Тэр тестүүдийг ажлаад л шалгалтыг нь өгчихөд болох юманд хүмүүс яагаад унаад байнаа гэж бас тэрүүхэндээ гайхав.

            Тэгээд өөрөө бэлдээд шалгалтанд орж үзсэн туршлагаасаа бусдад өчүүхэн ч гэсэн хэрэгтэй болов уу гэдэг үүднээс төрийн албан хаагчийн шалгалтыг хэрхэн яаж өгвөл өндөр оноо авч тухайн зарлагдсан ажлын байрны албан тушаалд орох вэ гэдгийг хуваалцахаар шийдлээ.

Төрийн албан хаагчийн шалгалтыг сүүлийн үед нэгдсэн байдлаар бус төрийн байгууллагын сул орон тоон дээр сонгон шалгаруулалт зарлаж шилж авдаг болсон билээ. Энэ нь та дураараа явж байгаад төрийн албаны шалгалтыг өгөхгүй гэсэн үг юм. Эзэмшсэн мэргэжил, ажилласан туршлага, үндсэн оршин суугаа харьяалал зэргийг тань шалгуур болгон шалгалтанд оруулна. Шаардлагатай тохиолдолд гадаад хэлний мэдлэгийг тань шалгана. Төрийн албаны шалгалт гэдэг тийм ч амархан, санаан зоргоор тэнцчихдэг зүйл биш юм!

Шалгалтын зарыг урьдчилсан байдлаар төрийн албаны зөвлөлийн цахим хуудсаар түгээж шалгалт авахаас 2 өдрийн өмнө бүртгэл хийдэг. “Өө бүртгүүлэх гээд очиход чинь хэл амтай, хэрүүлтэй доруултай өчнөөн хүн ирж, оочир дараалал алдагдуулж сүйд хийхийг оролдоно, зарим нь нэгнийгээ хэл амаар доромжлоно. Тийм зарим  нэг ёс суртахууны доголтой нөхдүүд хүртэл төрийн албаны шалгалт өгөх гээд зогсож байна шүү дээ”. Төрийн албанд орох гэж буй хүн эхлээд өөрийн ёс суртахуунаа ухамсарлаж, бусдад хүндэтгэлтэй харьцахаас эхэлмээр ч юм шиг. Гэхдээ тийм нөхдүүдийг тоосны хэрэггүйг энүүхэндээ анхааруулья.

 Гол асуудал: хэрхэн шалгалтанд бэлдэх вэ?

Төрийн албаны зөвлөлөөс төрийн албаны шалгалтанд орох гэж буй хүмүүст зориулан “Төрийн жинхэнэ албаны мэргэшлийн шалгалтын сорилгын хураамж” нэртэй нилээн сүрдмээр зузаан номыг жил бүр хэвлэж, худалдаанд гаргадаг бөгөөд түүнийг худалдан авах, эсвэл танилаасаа түр авч ашиглах шаардлагатай. Тухайн ном нь 65 хууль тогтоомж, журмын агуулгыг багтаасан тест хэлбэрийн ном юм. Тест болгоных нь ард хариуг хавсаргасан байдаг.

Та бодож байгаа байх тэгвэл тэр тестийг нь цээжлээд л болоо юм бишүү гэж... Тэгэж болно. Гэхдээ аливаа зүйлийг автоматаар цээжлэхдээ бус утга агуулгыг бага ч болов таньж мэдэх нь чухал байх болов уу. Ингэх нь цаашдын явдалд тустай гэдэг байхаа.

Анхаарлаа түр хандуулах нь: Тестийг ажиллахдаа хариутай нь тулгаж цээжлэхийн оронд хуулиа сайтар уншиж ойлгоод тестээ ажлаад үз. Үр дүн нь илүү өндөр байх шүү. Тестээ ажиллаж байхдаа “за байз хуулийн аль заалт билээ” гэж өөртэйгээ ярилцаж, мөн хуультайгаа тулгаж, эргэцүүлж харах нь хийж байгаа тест, хуулийн зүйл заалтыг нүдлэж тогтооход илүү дөхөм болох байх. Яаран тестийн хариутай нь тулгахаасаа өмнө хуультайгаа тулгаж алдаагаа олбол өөрийн хэр хэмжээг мэдэрч, улам цаашаа ихийг судлах хүсэл аяндаа төрөх болов уу.

Танд 65 хууль тогтоомжийн агуулга бүхий тэр олон тестнээс 60 ширхэг асуулттай тест л ирнэ гэхээр маш сайн бэлдэх хэрэгтэй. Уйгагүй суу, өглөө эрт бос. Орой унт...

 Шалгалт нь үндсэн дараах хэсгүүдээс бүрддэг.

1. Тестийн шалгалт 60 оноо, үүнээс та 35-ыг нь зөв бөглөж байж дараагийн шалгалтанд оролцох эрхийг олж авна. Энэ 60 онооны тест дотроос, Монгол улсын Үндсэн хуулийн 7, Төрийн албаны тухай хуулийн 7, Монгол улсын Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулиас 7 тест орж ирдэг. Бусад хуулиас 1, 1 тест ирнэ. Тиймээс дээрхи гурван хуулийг хамгийн түрүүнд гараас гаргачихвал халаасанд 21 оноо зүгээр л ороод ирнэ гэсэн үг. Төрийн албаны тестийн шалгалтыг их шударга авдаг бөгөөд шалгалтанд оролцогчид өөрсдөө программ дээр тестийн өгөгдлийг өгч, автоматаар тест холигдож, бусдын нөлөө орохгүйгээр бэлэн болно. Тэгээд 60 минутын турш бөглөнө. Шалгалтын дуусах цаг компьютерийн баруун дээд буланд явж байна.

Монголчуудын нэгийгээ хардаж хүн л хийж байгаа болсон хойно тест задарч л таараа гэсэн хачин этгээд, адармаатай үзлийг үгүй хийж чадсан төрийн албаны тестийн шалгалтын давуу тал оршино. Үүнд та найдаж болно. Одоо зөвхөн анхаарлаа төвлөрүүлээд өмнөх тестээ л ажил.

2. Ур чадварын 15 оноо, энэ нь мөн тестээр авах бөгөөд архивын баримт бичиг боловсруулах журмаас 10, компьютерийн 5 оноо бүхий тест байна. Мөн тестээ оролцогчид өөрсдөө зохиож бөглөнө. Энэ нь албан бичиг хэр зэрэг боловсруулах чадвартай вэ гэдгийг тань шалгах сорил. Хугацаа нь 15 минут.  

3. Ярилцлага 15 оноо, тухайн сул орон тоонд зарлагдсан ажлын байрны талаарх мэдлэг, таны илтгэх чадвар, бусдад өөрийгөө хэрхэн зөв ойлгуулах ярианы баялаг, тухайн салбар болон төрийн албаны эрх зүй, хууль тогтоомжийн мэдлэгийг хэр сайн мэдэж байгааг шалгасан 3 оноо бүхий 5 асуултыг асууж гурван шалгагч тус тусын оноогоо дор бүрнээ гарган нэгтгэнэ. Энэ 15 оноог л та хүний оролцоотойгоор авч байгаа бөгөөд ёстой нэг өөрийгөө харуулах нэгэн боломж гэдгийг анхаарах хэрэгтэй. Зарим хүмүүс шалгагчийн урд суугаад сандарчихдаг сул талууд байдаг. Тэр айдсаа хамгийн түрүүнд дарах нь зүйтэй гэж хэлмээр байна. Энэ 15 оноог авахын тулд мэдээж нөгөө нэг хуулиа л маш сайн мэдсэн байх шаардлагатай. Харин анхаарах нэг зүйл нь ярьж байгаа зүйлдээ өөртөө маш итгэлтэй байгаарай. Мэдэж байгаа хүнд энэ ч асуудал биш шүүдээ. 

4. Боловсролын зэргийн 10 оноо, энд бакалавр зэргийн голч дүнг харгалзан 2-4 оноог шууд өгдөг, харин магистр зэрэгтэй бол голч дүн дээр нь нэмж 2 оноо, доктор бол 4-6 оноог тус тус нэмдэг. Энэ оноо нь таны ямар зэрэг цолтой вэ гэдгийг тань үнэлж байгаа бонус оноо юм.

Ингээд нийлбэр нь 100 болох ёстой. 100 онооноос та 55-хан оноог л авахад төрийн албаны босго оноог давж, төрийн албан хаагчийн нөөцөнд орж, төрд ажиллах давуу эрхийг олж авна гэсэн үг.

 Танд амжилт хүсье.

Сагсан бөмбөг сонирхож, үзэж нилээд хэдэн жил өнгөрчээ. Энэ хугацаанд олон ч тамирчдыг дэмжиж байв. Харин NBA үзэж байх энэ цаг хугацааны явцад хамгийн дэмжих дургүй тоглогч нь Коби байлаа. Бүгд түүнийг бишрэн шүтнэ. Түүний тоглолтыг төсөөлнө, ам уралдан ярилцана. Тэр үнэхээр л сагс сонирхож эхэлсэн цагаас минь үеийн нөхдийн дунд минь домог байлаа. Одоо ч тэр амьд домог хэвээр л байгаа. Энэ нь надад яагаад ч юм таалагддаггүй юм.

Тэр талбай дээр тоглоход өөрийн эрхгүй түүний эсрэг багийг хөгжөөн дэмжмээр болдог. Учир нь Лакерс тэр дундаа Кобигийн эсрэг тоглож байгаа багийн хөгжөөн дэмжигчдийн хамаг нерв, хараалыг нь тэр л бардаг шүүдээ. Коби үсрээд шидлээ, Коби цацалт хийлээ, Коби цаг дуусах мөчтэй уралдан шийдээд хожлын шидэлт орууллаа. Энэ бүхэн бол нэг үгээр хэлбэл гайхамшиг. Нөгөө талд ямар ч үг хэлэхийн аргагүй солиоруулсан түүний ур чадварлаг байдлын илэрхийлэл.

Ийм л учраас дахин дахин түүний эсрэг тоглож байгаа багийг хөгжөөн дэмжиж маш ихээр сагсан бөмбөгийг шимтэн үзэхэд сайхан байдаг. Хүчтэй өрсөлдөгчтэй байна гэдэг аливаа зүйлд цааш хөтлөгдөх тэмүүлэх, дуртай болох эхлэл аятай.

Өнөөдөр урьдын адил Кобигийн эсрэг Атланта Хавкс багийг дэмжиж, Лакерсийг хожигдоосой гэж бодон үзэж байлаа. Нөгөө л Коби тоглолтын хувь заяаг өөрийн талд шийдэхийн тулд хамаг байдгаа гарган онооны зөрүүг тэнцүүлж, зарим үед илүү ч гарч байлаа. Гэвч тоглолтын эцсийн мөчид Коби хойшоо унаад шидсэн шидэлтийнхээ дараа хөлийн шагайгаараа эвгүй унахад өөрийн эрхгүй маш ихээр харамслаа. Тоглолтын дараа Коби хэвлэлийнхэнд “Миний амьдралдаа авч байсан хамгийн хүнд гэмтэл байлаа” гэх мэдээг сонсоод бас цочирдлоо.

Учраа олохгүй байсан багаа улирлын турш чирж явсаар арай гэж бүсийн 8-р байранд оруулж ирээд байх энэ мөчид бэртэл авсанд нь баярлах биш харамсаж байна.

Коби-гийн Лакерс хожих хожигдохдоо бус гагцхүү түүний тоглолтыг үзэж сагсан бөмбөгийн гайхамшигийг мэдрэх нь юутай сайхан бэ.

Эргэцүүлээд бодсон чинь би Кобигийн хөгжөөн дэмжигч мэт зүйл бичжээ. Гэхдээ л арай үгүй шүү залуусаа...

 Алив Коби, бэртлээ мартаад дараагийн тоглолтонд талбай дээр гарч ирээд миний хамаг нервийг минь бараад өгөөч...

 Коби гэж хэн юм бэ?

Миний эргэн тойронд сургуулиа төгсөөд удаагүй байгаа амьдралын их далайд өөрийн хүч, эрч хүч, хүсэл тэмүүлэлтэй зориг шийдмэг олон сайхан чадварлаг залуус байна. Тэд болон бидний хувьд хамгийн түрүүнд ажлын байр, мөн орох орон буюу амьдрах тохилог орон сууцыг эрж, хайж эхэлж байна... Гэвч энэхүү хэрэгцээгээ хангах боломж бололцоо өнөөгийн нийгэмд хэрхэн байгаа эсэхийг дундаж орлоготой залуу гэр бүлүүдийн жишээн дээр эргэцүүлэхэд:

Гэр бүл 1: Болдоо Заяа хоёр их сургуульд байхдаа бие биедээ хайр сэтгэлтэй болж танилцаад оюутны байранд хамт 3 жил амьдарч ирсэн. Одоо тэд сургуулиа төгссөн бөгөөд хувийн компанид ажилладаг. Болдоо сардаа 850 мянга, Заяа 700 мянган төгрөгний цалин авдаг бөгөөд хотын төвд нэг өрөө байр сард 500 мянган төгрөгөөр хөлслөн амьдардаг. Тэдний ойрын хугацааны зорилго нь өөрсдийн гэсэн 2 өрөө байртай болохын төлөө ажиллаж байгаа.

Гэр бүл 2: Ганаа Чимгээ хоёр сургуулиа төгсөөд л төрийн албанд ажилд орсон бөгөөд тэд одоо айлын хажуу өрөө сарын 250 мянган төгрөгөөр хөлслөн амьдардаг. Ганаа сардаа 450 мянга, Чимгээ 350 мянган төгрөгний цалин авдаг. Чимгээ Ганаа хоёр төрийн албан хаагчийн орон сууцны зээлд яаж ийж байгаад бушуухан хамрагдан байртай больё гэж өдөр болгон шахуу ярилцана. Тэдний  ойрын зорилго бол төрийн албан хаагчийн орон сууцны зээлд хамрагдан байртай болох.

Гэр бүл 3: Магнай нэгэн хувийн компанид хамгаалагч хийдэг бөгөөд оюутан охин Цэцэгээтэй үерхдэг. Аав ээжийнхээ байранд амьдардаг. Өөрийн хайрт болох Цэцэгээгээ саяхан аав ээжтэйгээ танилцуулсан бөгөөд одоо тэд хамт амьдарч байгаа. Магнай сардаа 500 мянган төгрөгний цалин гар дээрээ авдаг. Түүний хувьд Цэцэгээтэйгээ бушуухан шиг тусдаа гарч хамт амьдрах юмсан гэх бодол толгойноос гарахаа больсон. Тусдаа гарья гэхээр нэг л мөнгө санхүүгийн хувьд болж өгөхгүй байгаа.

Ийм гурван өөр төрлийн амьдралтай ч нэг зорилготой залуу гэр бүлүүд зүрх сэтгэлээрэй нэгдэн амьдран суудаг байжээ.

Тэд зах зээл дээр баригдаж байгаа байрны үнэ судалжээ. Гэвч өнөөгийн байдлаар дунджаар 50м2 -тэй хоёр өрөө байрны үнэ 1м2 нь 1.600.000 төгрөг. 50Х1600000=80.000.000 төгрөгний үнэтэй байна. Гэхдээ хотоос жоохон зайдуу нь ш дээ. Тэд энэхүү үнийг судлаад бүгд л өөрсдийн тооцооллыг хийв. Мөн байрны зээл авах талаар дор бүрнээ л хөөцөлдөж эхлэв. Тэдэнд зээл авах гэхэд дараах бэрхшээлүүд тулгарав. Барьцаа хөрөнгө, цалингийн хэмжээ, зээлийн олдоц бага, хүү өндөр гэх мэт зүйлсүүд... Залуу хүмүүс учраас энэхүү хэдхэн асуудал дээр зарим нь барьц алдан арай ч дээ гэж дуу алдах нь холгүй байв.

Байрны зээл судлахад ихэнх банкуудын байрны зээлийн сарын хүү 2%, жилийн 24%-ийн хүүг төлөхөөр байлаа. Мөн байр авахад эхний урьдчилгаа 30% буюу 24 сая төгрөгийг бэлнээр төлөхийг шаарджээ. Гэвч тэдний хэнд нь ч энэ хэмжээний мөнгө байхгүй байлаа. Монголчуудын үр хүүхдээ гэсэн сайхан сэтгэлээр тэдний аав ээжүүд байр авахад шаардагдах байрны урьдчилгаа төлбөрийг зарим нь өгөхөөр болов. Үхтэл үр харам гэдэгдээ.

 Гэр бүл 2 буюу Ганаа Чимгээ хоёрт аз таарч төрийн албан хаагчийн байрны зээлд хамрагдахаар болсон бөгөөд жилийн 6%-ийн хүүтэй зээл олдохоор болжээ. Тэр хоёр энэ мэдээгээ баяртайгаар хамаатан садангууддаа хэлж урьдчилгаа 24 сая төгрөгийг Ганаагийн авга ахаас зээлэв. Гэвч тэр хоёр, жилийн 6%-ийн хүүтэй 56 сая төгрөгнийхөө зээлийг 15 жилийн хугацаатайгаар сард 472.560 төгрөгийг төлөхөөр зээл авав. Ганаа Чимгээ хоёр сард нийлээд 800 мянган төгрөгний цалин аваад зээлэнд 472.560 төгрөг төлөөд 327.440 төгрөгөөр сард бусад хэрэгцээгээ ханган амьдрахаар байна. 24 саяын зээл мөн төлнө.

Гэр бүл 1 буюу Болдоо Заяа хоёрын хувьд төрийн албан хаагч биш учраас банкнаас жилийн 24%-ийн хүүтэй зээл олдохоор байгаа бөгөөд урьдчилгаа 24 саяас гадна 56 сая төгрөгний 15 жилийн хугацаатай зээл авахад сард 1.150.000 төгрөгний зээл төлнө. Тэдний сарын орлого нь 1.550.000 хэдий ч зээл төлөхөд тэдний гар дээр 400 мянган төгрөг үлдэж байна. Урьдчилгаа мөнгийг төлөх санхүүгийн боломж бололцоо тэдэнд байхгүй. Хэдий хир хугацаанд айлын байр хөлслөн амьдрахаа бодохыг ч хүсэхгүй байлаа.

Гэр бүл 3 буюу Магнайгийн хувьд дээрх мөнгийг төлж дийлэхгүй учраас Цэцэгээг сургуулиа төгсөхийг хүлээн, аав ээжтэйгээ хамт амьдрахаар шийджээ.

Орон сууцанд ороход эдгээр асуудлууд тулгарч байгаа бөгөөд хов хоосон, хотын захад байрлах ямар ч тавилагагүй хөндий байшинд амьдрахын тулд цалингийнхаа дийлэнхи хэсгийг төлөн амьдрах ирээдүй тэднийг хүлээж байна.

Хүн л болсон хойно зардал чирэгдэл их л гарна. Хамт амьдрахад хэрэглэгдэх энгийн хэрэглээнүүдийг нь хамгийн багаар тооцож үзэхэд:

·         Байрны (халаалт, ус, цахилгаан, СӨХ, бусад) мөнгөнд сард 100 мянган төгрөг,

·         Гар утасны төлбөр хэмнээд хоёулаа 30 мянга төгрөг,

·         Дандаа автобусаар зорчиход өдрийн ирж очихын хоёулаа 1600 буюу сарын 48000 төгрөг.

·         Ажил гэр хоёр хол учраас өдрийн цайнд өдөрт 3000 төгрөгөөр цайллаа гэхэд сард 132000 төгрөг.

·         Хүний амьдрал баялаг учраас зайлшгүй зардалд 100 мянган төгрөг,

·         Гэрт хэрэглэгдэх хоол хүнсэнд 200 мянган төгрөг

нийлбэр сард 610.000 төгрөгний зардал гаргаж байна.

Нэг зүйл дурдаагүй нь сард шинээр хувцас авахгүй байхаар тооцоолов. Яаж болгохыг таашгүй.

Эргэцүүлэн харахаар байрны зээлд хамрагдаад хамгийн багаар мөнгөө зарцуулаад амьдрахад цалингийн хувьд бусад хэрэгцээгээ хангахгүй байдал харагдаж байна. Ёстой нөгөө болгоё гэсэн хүнд боломж үргэлж нээлттэй гэдэг зүйр үгийг л хэлээд суухаас өөр алга байна.

дурдахад: төрийн албан хаагчийн байрны зээлд хамрагдах нь аз таарсан эргэлзээтэй асуудал бөгөөд олдоц муу байгаа.  

Өчүүхэн дүгнэлт: Байртай болох гэсэн хүсэл эрмэлзээтэй мянга мянган залуус байгаа хэдий ч тэдний хэрэгцээнд таарсан байрны нийлүүлэлт нь хүрэлцээ муутайгаас болж үнийн хөөрөгдөл газар авч байна. Энэхүү зүйлийг 2012 оны 11 дүгээр сарын 20-ны өдөр бичиж байхад 2013 он гараад байрны үнэ улам өссөн байхыг ч үгүйсгэх аргагүй юм. Эдийн засгийн эрэлт нь их байхад нийлүүлэлт муу бол зах зээлийн хуулиараа үнэ өсөх гэдэг зүйл болж байна.

Жишээнд дурдагдсан дундаж цалинтай залуу гэр бүлүүдийн хувьд авч үзэхэд цалиндаа тохируулан байрны зээл төлөн амьдрахад хэцүү байгаа нь харагдаж байна.

Цалин орлогодоо таарсан мөнгөөр амьдарч чадахгүй болохоор хүн л болсон хойно өөр гарцыг хайна. Ингэхээрээ албан бус орлого олно. Жишээлбэл төрийн албан хаагч нь шат шатандаа авилгал авах гэх мэт, татвараас нууц орлого олоод ирэхээр далд эдийн засаг цэцэглэн хөгжинө гээд сөрөг асуудлууд их үүснэ.

Энэ удаагийн бичсэн зүйлдээ ямар нэгэн гарц олохыг хайгаагүй. Зөвхөн ийм байна гэсэн асуудал дэвшүүллээ.

Цаашид энэхүү асуудлыг илүү ихээр судлах шаардлагатай байгаа учраас цувралаар бичих болно.

Харин уншигч Та бүхэн санаа бодлоо хуваалцана гэдэгт итгэж байна. Хамтдаа гарц олъя.

Жич: Жишээнд дурдсан хүмүүсийн нэрс бодит биш болохыг анхаарна уу. Тэдэнд байрнаас илүүтэй бие биенээ гэсэн зүрх сэтгэл байгаа болохыг мөн анхаарна уу.

2012.11.20

Тэртээ 1960-иад онд дорнын их яруу найрагч Б.Явуухулан “Үг бүхэн жигүүрлэж хүний сэтгэлд хүрэхгүй ч Үгэнд жигүүр ургуулж алсын одруу харавлаа би” гэж шүлэглэсэн байдаг. Тунгаан бодож уншихад үг гэдэг зүйлийн гайхамшиг, үг өөрийн хүчээ сум лугаа авчихсан тэрхүү агшинд  алсын мянган оддын гялбаанд тусах гэрэл аятай билээ. Тиймээ үгийн гайхамшигаар дэлхий дахиныг байлдан дагуулсан олон олон суутнууд биднийг бишрүүлж, алмайруулан оршин байсныг тэдний бүтээл туурвилаас бэлхнээ уншиж, сонсож болно.

Оюутан байхдаа номын дэлгүүрт явж байгаад Жан-Поль Сартр гэх зохиолчийн ҮГ нэртэй номыг эргүүлэн, төдий л болгоомжтой бишээр хуудсыг нь аажуухнаар шажигнуулан нээж уншин зогсоход худалдагч надад хандан: Энэ номыг Г.Аюурзанын орчуулгаар саяхан манай дэлгүүрт худалдаанд гарчихсан байгаа. Авч уншихад их сонирхолтой ном гэж хэлж билээ. Хэзээ ч намайг номын дэлгүүрт явж байхад худалдагч нь “энэ номыг авч унш” гэсэн санал тавьж байгаагүй юм.

Нуулгүй хэлэхэд тухайн үед надад энэ номыг авах мөнгө байхгүй байлаа. (жижигхэн дүгнэлт: Мөнгөгүй ч гэсэн номын дэлгүүрээр тэнэх сайхан)

Гэвч “авч уншсан нь дээр” гэж худалдагчийн хэлсэн тэр цагаас л ҮГ-ийг авах хүсэлдээ автчихсан байж билээ. Харин тун удалгүй аз тохиож Цагдаагийн академиас зарласан “Хуулийн оюутан-2010 ” оюутны эрдэм шинжилгээний хурлын 2-р шатанд миний илтгэл шалгарсан тухай мэдэгдэж, тэр хуралд илтгэл тавьж, амжилттай оролцож 1-р байр эзлэж, шагналд нь миний авах гэж хүсээд авч чадаагүй байсан 1964 оны утга зохиолын нобелийн шагналт Жан-Поль Сартрын ҮГ хэмээх гайхамшигт номыг шагналд нь авч билээ.

Түрүүлсэндээ бус энэхүү номыг олж авсандаа өөртөө анх удаа баярлаж билээ.

Тиймээ энэ номыг гар дээрээ тавьсан тэр цагаас эхлэн би аз жаргал гэдэг зүйлийн үзүүрээс атгасан мэт болсон. ҮГ надтай тэр өдрөөс эхлэн үргэлж хамт байх болсон. Хаана ч явсан би түүнийг л уншдаг байлаа. Нэг уншлаа, дахин нэг удаа уншлаа. Унших тусам л улам намайг өөртөө татаад байсан. Хоёр удаа дараалж уншиж байж бага зэрэг тайвширч билээ. Ккк.

Гэтэл нэг өдөр номын хорхойтой найз маань унших гоё ном байна уу гэхээр нь өөрийн хайртай номыг уншаад эргүүлэн өгөөрэй гэж гэнэн цайлган сэтгэлдээ хөтлөгдөн өгч явууллаа. Манай найзад ч таалагдсан тухай сонсогдлоо. Мөн цаашаа уншигдан манай найзын найзад хүртэл таалагдсан гэх үг чихэнд сонсогдож, сайхан үгсийн хамт миний номны чимээ надаас бага багаар тасран сураг нь алдарч эхэлсэн юм. Тэр цагаас хойш өөрийнхөө номыг гар дээрээ барьж үзэлгүй 2 жил гаран болсны дараа, нэхэл дагуул, эрэл сурал болж байж өчигдөр л олж авлаа.

Энэхүү 2 жилийн хугацаанд би ҮГ нэртэй номыг номын дэлгүүрээс дахиж олж хараагүй. Уншууртай ном ямар хурдан зарагдаж дуусдаг болохыг энэ 2 жилийн хугацаанд “Үг”-ээр төлөөлүүлэн ойлгон авсан.

Та нар намайг гайхаж байна уу? Юун сүртэй юм. Ганц номны төлөө хэрэгтэй хэрэггүй зүйл эрээчлээ, үхлээ юу? гэж. Тэгэж бодох нэг нь бодоо бод. Ямар ч байсан энэ номонд гарах өгүүлбэр болгон нь зохиолчийн дотоод сэтгэлийн илэрхийлэл, тэр болгон хүний хэлэх гээд хэлж чаддаггүй ээдрээт, жигшмээр, хачин бодлууд, огиудас хүрмээр зүйлийг энгийн байдалд оруулж бичсэн хэлбэрүүд нь сонирхол татаж, мөн экзистенциализм буюу оршихуйн философийн тухай өгүүлж буй нь нүд сэргээмээр бөгөөд зохиолчийн өөрийнх нь намтарчилсан түүх давхар бичигдсэн болохоор илүү ихээр таалагдсан бизээ.

Би энэ номыг уншсан цагаас хойш түүх бус намтар унших сонирхолтой болсон. Учир нь “намтар бол онол биш туулсан бодит амьдрал” гэж нэгэнтээ нэгэн гоц хүн хэлсэн байдаг. Унших зүйлийнхээ өнцөг, өөрийн сонирхолоо дагах эрмэлзэл минь энэ номыг уншсан цагаас нээгдсэн гэж дотроо өчүүхэн төдий санадаг юм.

            Ийнхүү бичээд сууж байхад нүдний өмнө дэлгээтэй байгаа ном минь нилээн хуучирч, навсайсан харагдах нь олон хүний гар дамжин уншигдсаар байгаад ядарсан мэт харагдана. Гэхдээ доторх агуулга нь хуучраагүй бусдыг өөртөө татсаар байгаа нь сэтгэлийг минь баясган сууна.

Одоо энэ номыг минь хэн нэгэн уншья гэж гуйх юм бол өгөхгүй ээ. Ямар ч байсан номын сангаасаа холдуулахгүй шүү... Бахдал бишрэлтэйгээр тунхаглан зарлав.

Сүүлийн үед хийгдсэн судалгаануудаас харахад “хүнд суртал” гэх ойлголтыг төрийн байгууллагатай холбон тайлбарлах хандлага түгээмэл ажиглагдана[4]. Төрийн байгууллагаас иргэдтэй харилцах харилцааны явцад хүнд суртал үүсэж байна[5].

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 12-т[6] заасны дагуу бол Төрийн байгууллагын албан тушаалтнууд иргэдийн өргөдөл гомдлыг хуулийн дагуу шийдвэрлэх үүрэгтэй байтал энэхүү үүргээ үл ухамсарлан хүнд суртал гарган хүний эрхийг зөрчих тохиолдол гарах болсныг судлаач оюутан миний бие сонирхон судалж “Төрийн байгууллага дахь хүнд суртал хүний эрх”[7]-ийг хэрхэн зөрчиж, хүндрэл чирэгдэл учруулж буй байдлыг төрийн байгууллагын хууль тогтоомж, үйл ажиллагааны явцад үүсэж буй “хүнд суртал”-ын талаар судлан бичиж, хүний үндсэн эрхийг хамгаалах талаар санал, дүгнэлтийг тусгахыг зорилоо.

Судалгааны арга зүй

Төрийн байгууллагуудын иргэдэд ил тод, нээлттэй хүртээмжтэй үйлчлэхэд чиглэсэн дүрэм журмыг судалж “хүнд суртал” үүсгэх шалтгаан нөхцөл байгаа эсэхийг тодруулах үүднээс судалгааны норматив[8], мөн баримт бичгийн, дискриптив[9] судалгааны арга зүйг ашиглав.

үүсэх шалтгаан

Хүнд суртал гэдэг нь “Бюрократизм” гэдэг үгний оновчтой бус орчуулга юм. Энэ нь Францаар “бюро”/bureau/ буюу “бичгийн ширээ” “крати” /-cratie/ хэмээх төгсгөлөөс бүрдэх /грек. Kratos буюу засаглал, эрх мэдэл гэсэн үгнээс үүдэлтэй/ “захиргааны засаглал” гэсэн утгатай үг[10]. Социологич Макс Вебер “брюкрати”-г хууль ёсны засаглалын рациональ хэлбэр хэмээн эерэг байдлаар тодорхойлсон байдаг. Учир нь бусад хэмжээгүй эрхт засаглалыг бодвол түшмэдийн засаглалын үед хуулийг баримтлах ёстой тул хэн нэгнийг дээгүүрт эсхүл доогуурт үзэх зэргээр дураар авирлах боломжийг зогсоох боломжтой гэж тэрээр үзсэн байна.

Харин Монголчуудын хувьд хүнд суртал гэдгийг төрийн захиргааны байгууллагын чирэгдэлтэй, хүний эрх, эрх чөлөөг хангахад саад тотгор болдог тогтолцоо хэмээн үзэх үзэл ойлголт бий[11].

Өөрөөр хэлбэл “Захиргааны засаглал” нь хүнд суртлыг бий болгох үндэс нь болдог. Учир нь захиргаа бол шатлан захирах ёсонд үндэслэдэг, их хэмжээний дүрэм, журмыг тогтоож мөрддөг зэрэг нь эргээд их хэмжээний зардал, ил тод бус байдал, олон шат дамжлагыг бий болгож түүний улмаас иргэдийн эрх зөрчигдөхөд хүргэдэг[12].

Тэгвэл “хүнд суртал” гэх ухагдахууны шалтгаан нь 2 үндсэн эх сурвалжтай[13].

1.    Хүнээс буюу төрийн албан хаагчдаас хамаарсан

·    Доороос гаргасан санал гомдол, шүүмжлэлийг дарах,

·    Олон шат дамжлага буй болгож тэдгээрт алба хааж буй түшмэдүүд нь идэвхгүй дамжуулагчийн үүрэг гүйцэтгэх,

·    Олон дарга бий болох

·    Албан хаагчид нь шүүмжлэлийн үр дагавараас болгоомжлох

2.    Хууль тогтоомж, дүрэм, журмаас хамаарсан

·    Голдуу хориглох хандлагатай олон тооны дүрэм, заавар, журам, тогтоол гаргах,

·    Дүрэм, журамд заагаагүй л бол ямар ч дэвшилттэй асуудал, санал санаачилагыг үл дэмжих гэх мэт.

Хүнээс буюу төрийн албан хаагчдаас хамаарсан хүнд суртал чирэгдэл гаргаж буй байдлын талаар судлан үзэхэд:

Дээрхээс үзэхэд захиргааны байгууллага дахь хүнд суртлын шинжүүдээс түүнийг үүсгэж буй шалтгааныг тодорхойлох бололцоотой байна. Харин “хүнд суртал” нь: субъектив[15] объектив шалтгаануудаас[16] мөн хамаардаг.

Хүнд суртал гаргах болсон шалтгааныг 26% нь хахууль авах гэж гаргадаг, 20% нь асуудлыг өөрийн танил талдаа юмуу хахууль өгсөн хүний талд шийдэх гэж, 15% нь угаасаа хүнтэй харьцаа муу учраас, 10% нь ажлаа мэддэггүйгээс хэмээн хариулжээ[17].

1. Төрийн албан хаагчийн ёс зүй[18], зан харилцааны хувьд: Төрийн албаны зөвлөлөөс төрийн албан хаагчдыг сонгон шалгаруулж авдаг хэдий ч ёс суртахуун, зан харилцааны хувьд сул, төрийн албан хаагчийн шаардлагыг хангаагүй ажилтнууд их байна. Иргэдийн дунд явуулсан судалгааны үр дүнгээс харахад 2.5% нь төрийн албан хаагчдийн зан харилцаа хангалттай хэмжээнд гэсэн бол 41.4% нь боломжийн, 54.3% нь муу, 1.8% нь хэлж мэдэхгүй байна гэсэн хариултыг өгсөн[19].

Эндээс харахад ихэнх хүмүүс төрийн албан хаагчдын зан харилцаанд сэтгэл дундуур байгаа нь ажиглагдаж байна. Төрийн албан хаагчдын хувьд ажлын ачаалал их, зарим нь ажлаа сайн мэддэггүйгээс болж муухай ааш зан гаргах явдал нь тэднээр үйлчлүүлж буй иргэдэд хүндрэлтэй явдал бий болохыг үгүйсгэх аргагүй юм. Гэвч энэ байдал нь хүнд суртал үүсэх нэгэн шалтгаан нөхцөл болдог байна.

2. Иргэдийн өргөдөл, гомдлыг түргэн шуурхай, үнэн бодитой шийдвэрлэх үүрэг хүлээсэн албан тушаалтнуудын дотор хүнд суртал гаргаж, хөшүүн хойрго хандаж чирэгдүүлдэг дутагдал байгааг доорх судалгаанаас харж болохоор байна[20].

Энэхүү судалгааны үр дүнгээс харахад Төрийн захиргааны байгууллагын гүйцэтгэх албан тушаалтнууд хүнд суртал гарах явдал дийлэнх хувийг эзэлж буй дүр зураг харагдаж байна. Гүйцэтгэх албан тушаалтнууд хүнд суртал, чирэгдэл гаргах явдал нь иргэдэд үзүүлэх төрийн үйлчилгээг хэрхэн муу, сэтгэлд нь хүрсэн бус үзүүлж байгаагийн нэгэн тод илрэл болов уу.

3. Худалдаа аж үйлдвэрийн танхимаас хийсэн судалгаагаар иргэд төрийн байгууллагуудын олон шат дамжлага, хүнд суртал нь аливаа ямар нэгэн ажилд ихээхэн хүндрэл бэрхшээл учруулдаг хэмээн 28.1% нь, мөн хэрэгтэй, хэрэггүй олон төрлийн бичиг баримт бүрдүүлэлт[21] ихээхэн бэрхшээлтэй гэж 14.6% нь үзэж байхад Мэргэжлийн хяналтын байгууллагуудын[22] олон төрлийн хяналт шалгалт бэрхшээлтэй гэж 17.3 хувь нь үзжээ[23].

Мөн 2009 онд хийсэн судалгаанаас харахад:

Төрийн байгууллагын шат дамжлаг, бичиг баримт бүрдүүлэлт нь бизнес болон ажил хэрэгт хүндрэл бэрхшээл үзүүлдэг гэж 34.6% нь үзсэн бол, 33.6% нилээд хэмжээнд, 23.7% нь бага зэрэг бэрхшээлтэй байдаг гэжээ.

Нийт тус судалгаанд хамрагдсан хүмүүсийн 91.9% нь төрийн байгууллага дахь шат дамжлага бүхий бичиг баримтыг багасгах хэрэгтэй гэсэн өөрийн саналыг тусгасан байна[24].

Эндээс дүгнэлт хийвэл төрийн байгууллагад ажиллаж байгаа ажилчдын хувьд хүнд суртлыг гаргаж хүний эрхийг зөрчиж байгаа нь дээрх судалгааны баримтуудаар нотлогдож, үүсэж буй шалтгаан нөхцөл нь хүртэл тодорхой байна.

Харин Хууль тогтоомж, дүрэм, журмаас хамаарсан хүнд суртлын шалтгаан нөхцлийг судлан үзэхэд: Эрх зүйт төрийн нэг үндсэн шинж бол төрийн удирдлагыг хэрэгжүүлэхэд гагцхүү хуулийг баримтлах, үүнээс үүдэн нийгмийн харилцааны тал бүрийг нэг бүрчлэн хуульчлах явдал бөгөөд төрөөс нийгмийг удирдах үндсэн арга нь хууль юм. Энэхүү хууль тогтоомж нь нийгмийн харилцаатайгаа байнга уялдан түргэн шуурхай зохицуулалтыг шаардаж байдаг.

Гэтэл зайлшгүй зохицуулах ёстой харилцаанаас хальсан хуулийн нүсэр тогтолцооноос болж хуулийг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй албан хаагчид иргэдэд хүнд суртал гаргаж байгаа мэт сэтгэгдэл төрүүлэх нь байдаг[25].

 Судалгааны эхний хэсэгт хүнд суртлын шалтгааныг төрийн байгууллагын албан хаагчидтай холбон үзэж тайлбарлаж, үүсгэж буй үндэслэл нөхцлийг судалсан бол хууль тогтоомж хэрхэн хүнд суртал чирэгдэл учруулж байгааг мөн судлан үзэхэд дараах зүйлүүд ажиглагдлаа.

 Хууль тогтоомжид заасан төлбөр хураамжийн байдал:

1. Төрийн байгууллагууд төлбөр, хураамжийг хууль зүйн үндэслэлгүй, дураараа тогтоох болсон явдал. Одоогоор 93 хуульд төлбөр, хураамж тогтоох эрхийг албан тушаалтнуудад олгосон байна. Түүнээс гадна хуулиас гадуур төлбөр, хураамжийг бий болгох, үйлчилгээндээ хэрэглэж буй маягт, гэрчилгээ, үнэмлэх, бичиг баримтын үнийг төлүүлэх, үйлчилгээг задалж тус бүрт нь төлбөр тогтоох[26], ажлын бус цагаар үйлчлүүлбэл төлбөр авах гэх мэт олон хэлбэрээр төрийн байгууллага үйлчилгээ үзүүлэхдээ хууль бусаар элдэв төлбөр, хураамж иргэдээс авч байна[27]. Энэ нь иргэдэд хүндрэл чирэгдэл учруулж байгаа хүнд суртлын хэлбэр юм.

 Дүгнэлт

Төрийн байгууллага дахь хүнд суртал хүний эрхийг хэрхэн зөрчиж байгаа талаар судлан үзэж, судалгаануудыг харьцуулан дүгнэхэд манай улсын хувьд хүнд суртал бага хэмжээгээр нийгэмд байгаа үзэгдэл бус нийтийг хамарч, хүндэрч бугларсан идээ бээр шиг газар авсан нь судалгааны явцад ажиглагдлаа.

Төрийн үйл ажиллагаа тасралтгүй үргэлжилж, иргэдэд үйлчлэх ёстой байтал авлигал, хээл хахууль, танил тал, хамаатан садан, төлбөр, хураамж гэх бусармаг үйлдлүүд иргэдийг ихээхэн бухимдуулж Монгол Улсын Үндсэн хууль, Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал, Иргэний болон Улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактад заасан хүний үндсэн эрх болох “Хүн бүр хуулийн өмнө адил тэгш бөгөөд ямар ч алагчлалгүйгээр хуулиар адилхан хамгаалуулах эрхтэй” гэх хүний эрхийн заалтыг үл ухамсарлан хүнд суртал, хүндрэл чирэгдэл учруулж байна. Энэхүү шударга бус үйлдлийг зогсоохын тулд дараах саналыг тусгаж байна.

     Санал

1. Төрийн албанд сонгон шалгаруулж авахдаа тухайн хүн “хэнд хэрхэн үйлчлэх” ёстойг чиг үүргийнх нь дагуу үнэн бодит, шударга сонгон шалгаруулах, цаашлаад зан харилцаа, ёс суртахууны байдлыг нь харгалзан үзэх нь зүйтэй болов уу. Учир нь танил тал, хамаатан садныхаа дэмжлэг, авлигал, хээл хахуулиар тухайн ажилд орсон хүн тэрхүү ажлыг чин сэтгэлээсээ сэтгэл гарган хийх нь эргэлзээтэй бизээ. Төрийн албанд сонгон шалгаруулж авах тогтолтоог улам боловсронгуй болгож, төрийн албан хаагчийн ёс зүйн шалгуурыг өндөрсгөж, хүлээлгэх хариуцлагыг нь тодорхой нарийвчлан тусгах шаардлагатай. Мөн төрийн албанд ажиллаж байгаа ажилчдыг мэрэгшүүлэх, давтан сургалтанд үе шаттайгаар суулгах, төрийн албан хаагчийн мэргэжлийн ур чадвар, ажилласан жилээс хамааран албан тушаал дэвших тогтолцоог бий болгох.

2. Хууль тогтоомж, дүрэм журам, тогтоол шийдвэрийг үндэслэлтэйгээр баталж, мөрдүүлэх. Хууль тогтоомж нь нийгмийн харилцааг зохицуулах гол хөшүүрэг хэдий ч хэтэрхий олон, адилхан хэм хэмжээг зохицуулсан зохицуулалтууд нь давхардаж ихсэх тусмаа иргэдэд тэр хэмжээгээрээ хүндрэл чирэгдэл учруулна. Ийнхүү хүндрэл чирэгдэл учирч байгаагийн нэг шалтгаан нь баталж гаргасан хууль тогтоомж, бусад эрх зүйн актыг нийт ард иргэдэд сурталчилахгүй байгаатай холбоотой. Батлагдан гарсан хууль тогтоомж, эрх зүйн актыг мэдэхгүй иргэд бухимдаж, уцаарлахдаа энэ хүмүүс хүнд суртал гаргаж байна гэж үзэх хандлага гарч болзошгүйг үгүйсгэх аргагүй юм. Тиймээс үйл ажиллагаандаа ил тод байдлыг хангаж, хэвлэл, мэдээллийн байгууллага хүссэн цагтаа шаардлагатай мэдээлэлээр хангагдах боломж бололцоог бүрдүүлж, иргэдэд нээлттэй шуурхай мэдээлэх тогтолцоог бий болгох.

3. Төрийн албан байгууллагуудын хүнд суртлыг багасгах үүднээс өөрийн үйл ажиллагааны талаар иргэдээс санал асуулгыг хагас жил тутам авах, үүний үр дүнд авах арга хэмжээний төлөвлөгөөг баталж хэрэгжүүлэх. Энэхүү судалгаандаа төрийн албан хаагчийн зан харилцааны соёл, хувийн байдлын талаарх үзүүлэлтүүдийг оруулж судалж болох юм. Мөн өөрийн байгууллагын сайтаар дамжуулан иргэдийн санаа бодлыг байнга сонсож байх.

 2011.1сар

* Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль Зүйн Сургуулийн Эрх зүйн 5 дугаар курсын оюутан Болор-Эрдэнэ овогтой Төрболд

[1] Монгол Улсын Үндсэн хууль. Төрийн мэдээлэл сэтгүүл //, (1992), №1

[2] Нарангэрэл.С. Эрх зүйн эх толь бичиг ///, “Нийгэмд ач холбогдолтой процедур ба үйл явцыг (төлөөлөгчдийн ба гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллага, шүүх, нутгийн өөрийн удирдлагын байгууллага, холбогдох байгууллагыг сонгох буюу бүрдүүлэх журам, хуулийн төслийн хэлэлцүүлэх, төрийн бус байгууллагын үйл ажиллагаа зэрэг) дээд зэргээр нээлттэй байлгах ба тэдгээрийн талаар хүн амд өргөн мэдээлэхийг тэмдэглэсэн эрх зүйн ерөнхий нэр томъёо”, УБ, (2008), “Адмон”, 227 дахь тал.

[3] Лүндэндорж.Н. Хууль хяналтын байгууллагууд дахь хүний эрх ба хүнд суртал, Судалгааны дүн. УБ, (2008),

[4] Үүнд: Монголын Худалдаа Аж Үйлдвэрийн танхимын Нэгдсэн бодлого, төлөвлөлт, зохицуулалтын газраас хийсэн “Хүнд суртлын индекс 2009”, УБ, (2009.12)

Ариунбаяр.М. Тусгай зөвшөөрөл олгох үйл ажиллагаанд хүнд суртлыг бий болгож буй зарим асуудал, УБ, (2008),

Лүндэндорж.Н. Хууль хяналтын байгууллагууд дахь хүний эрх ба хүнд суртал, Судалгааны дүн. УБ, (2008),

Мөнхбаатар.Л. Хүний эрх ба Иргэний бүртгэл, УБ, (2008),

Норовсамбуу.Ж. Хүний эрх ба төрийн албан хаагчийн гомдол, маргаан шийдвэрлэлтийн өнөөгийн байдал, анхаарах зарим асуудал, УБ, (2008),

Оюунчимэг.Д. Гаалийн байгууллагын ил тод байдал ба хүний эрх, УБ, (2008),

Сандуй.Ц. Нээлттэй газрын харилцаа, УБ, (2008),

Солонго.Д. Хамтын бүтээл: Төрийн захиргааны байгууллага дахь хүнд суртал. Судалгааны тайлан, УБ, (2008)

Сангарагчаа.Ч. Төрийн байгууллагын үйл ажиллагаанд ил тод байдлыг хангах нь хүнд суртал, авлигатай тэмцэх нэн тэргүүний арга хэмжээ мөн. УБ, (2008),

[5] Солонго.Д. Хамтын бүтээл: Төрийн захиргааны байгууллага дахь хүнд суртал. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Хүний Эрхийн Үндэсний Комиссоос тухайн сэдвээр судалгаа хийлгэсэн. Судалгааны тайлан, УБ, (2008), 9 дахь тал

[6] Монгол Улсын Үндсэн хууль. 16 дугаар зүйлийн 12-т “Төрийн байгууллага, албан тушаалтанд өргөдөл, гомдлоо гаргаж шийдвэрлүүлэх эрхтэй. Төрийн байгууллага, албан тушаалтан нь иргэдийн өргөдөл, гомдлыг хуулийн дагуу шийдвэрлэх үүрэгтэй.”, Төрийн мэдээлэл сэтгүүл //, (1992), №1

[7] Хүний Эрхийн Түгээмэл тунхаглалын 7 дугаар зүйлд: “... Хүн бүр хуулийн өмнө адил тэгш бөгөөд ямар ч алагчлалгүйгээр хуулиар адилхан хамгаалуулах эрхтэй ...”, Нэгдсэн Үндэсний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблейн 217/А/III/ тогтоолоор 1946 оны 12 дугаар сарын 10-ны өдөр баталж, түүний бүх заалтыг дагаж мөрдөхийг гишүүн улсуудад уриалсан.

Мөн Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактын 26 дугаар зүйлд зааснаар “... Бүх хүн хуулийн өмнө тэгш байх бөгөөд аливаа алагчлалгүйгээр хуулиар тэгш хамгаалуулах эрхтэй ...”, Энэ пактад Монгол Улс 1974 онд нэгдсэн.

[8] Баярсайхан.Д. Эрх зүйн онол ///, “Нормативизм-... 2. Байх ёстой зүйлийн хийсвэрлэн томъёолсон хэлбэржсэн байдлын тусгагдахуун...”, УБ, (2010), “Экимто” хэвлэл. 233 дахь тал.

[9] Байгаа зүйлийн хүрээнд судлах арга.

[10] Солонго.Д. Хамтын бүтээл: Төрийн захиргааны байгууллага дахь хүнд суртал. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Хүний Эрхийн Үндэсний Комиссоос тухайн сэдвээр судалгаа хийлгэсэн. Судалгааны тайлан, УБ, (2008), 3 дахь тал.

Мөн Ариунбаяр.М. Тусгай зөвшөөрөл олгох үйл ажиллагаанд хүнд суртлыг бий болгож буй зарим асуудал, УБ, (2008), “Хүний эрх ба Хүнд суртал” үндэсний чуулганд тавьсан илтгэлээс. 1 дэхь талд. “Хүнд суртал гэх ойлголт нь  хууль, түүнийг хэрэгжүүлэгч төрийн захиргааны байгууллага, энэ хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүдийн хоорондын харилцаанаас бий болсон үзэгдэл” хэмээн тодорхойлжээ.

Ганбаатар.Б. Өмгөөллийн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд тулгарч буй хүнд суртал, “... Төр үүссэн үеэс үүсэлтэй боловч манай улсын хувьд Оросоор дамжин нэвтэрч, өнгөрсөн зууны хориод оноос дэлгэрэн 1990 он хүртэл үргэлжилсэн... бүр удамшсан. Доктор, Л.Түдэв”, Хүнд суртал нь хувь хүн төдийгүй хуулийн этгээд зарим тохиолдолд төрийн эрх ашиг, үйл ажиллагаанд ч сөргөөр нөлөөлдөг. УБ, (2008), 1 дэх тал.

[11] Мөн тэнд.

[12] Авлигатай тэмцэх газар, “Глоб интернэйшнл” ТББ, Нээлттэй нийгэм форумаас хамтран хийсэн “Төрийн байгууллагын мэдээллийн нээлттэй, ил тод байдал” мониторингийн тайлан. УБ, (2008).

[13] Сангарагчаа.Ч. Төрийн байгууллагын үйл ажиллагаанд ил тод байдлыг хангах нь хүнд суртал, авлигатай тэмцэх нэн тэргүүний арга хэмжээ мөн. УБ, (2008), “Хүний эрх ба Хүнд суртал” үндэсний чуулган. 2 дахь тал.

[14] Солонго.Д. Хамтын бүтээл: Төрийн захиргааны байгууллага дахь хүнд суртал. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Хүний Эрхийн Үндэсний Комиссоос тухайн сэдвээр судалгаа хийлгэсэн. Судалгааны тайлан, УБ, (2008), 4 дэх тал.

[15] Захиргааны байгууллагад ажиллаж буй албан хаагчийн ёс зүй, мэргэжлийн ур чадвар зэрэг хувийн шинжээс үүдэлтэй.

[16] Уялдаа холбоо муутай, хэт олон хууль, дүрэм журам, захиргааны байгууллагын оновчгүй зохион байгуулалт, чиг үүргийн хуваарилалт /тогтолцоо/, захиргааны байгууллагад ажиллагсдыг /албан хаагчийг/ сонгон шалгаруулах, урамшуулах, хариуцлага тооцох механизмын дутагдал, ажлын байрны баталгаагүй байдал, г.м- улмаас үүсэж байна. Нэг үгээр хэлбэл “Хүнд суртал” нь төр /захиргаа/ - иргэний хоорондын харилцааны явцад бий болох бөгөөд иргэдээс төрийн байгууллагын үйл ажиллагаанд өгч буй сөрөг үнэлэлт хэмээн ойлгож болох юм. Учир нь захиргаа нь төрийг төлөөлж иргэнтэй харилцаанд ордог тул /тодруулбал иргэнд чиглэгдсэн хуулийг тодорхой тохиолдолд захиргаанаас буюу гүйцэтгэх засаглалын байгууллагаас хэм хэмжээний болон захиргааны акт гаргах хэлбэрээр хэрэгжүүлдэг/ хүнд суртлын тухай ойлголт ихэнхдээ захиргааны байгууллагатай холбогддог.

[17] Лүндэндорж.Н. Хууль хяналтын байгууллагууд дахь хүний эрх ба хүнд суртал, Судалгааны дүн. УБ, (2008), 7 дахь тал.

[18] Ёс зүйн гарын авлага ///. “Ёс зүй гэдэг нь “ETHIK” ethes (зан заншил, ёс суртахуун) гэсэн грек үгнээс гаралтай. Ёс зүй нь тухайн орчинд буй хүмүүст тавих шаардлага, дагаж мөрдөх зан үйлийн журам”, УБ, (2006),  6 дахь тал.

Нарангэрэл. С. Монголчуудын зан суртахууны гарваль ///.  “... Ёс зүй нь ёс суртахууны мөн чанар ба түүний олон янзын шинж ба илрэлийг шинжлэн судалдаг шинжлэх ухаан...” УБ, (2010), 15 дахь тал.

[19] Монголын Худалдаа Аж Үйлдвэрийн танхимын Нэгдсэн бодлого, төлөвлөлт, зохицуулалтын газраас хийсэн “Хүнд суртлын индекс 2009 ///”, УБ, (2009.12), 8 дахь тал.

[20] Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх илтгэл. Үндсэн хуулиар баталгаажсан эрх. МУХЭҮК, УБ, (2008), 27-28 дахь тал.

[21] Жишээлбэл: Нэг барилга барихын тулд 120 гаруй гарын үсэг зуруулдаг. Энэхүү байдлаас болж албан газрын дарга нарын үүдийг сахих болдог. Тэдгээр албан тушаалтнууд нь чирэгдэл, хүнд суртал гаргаж, цаашлаад авлига хээл хахууль авахыг оролддог нь нууц биш зүйл болсон. Зохиогч.

[22] 2009 оны хүнд суртлын индексийн судалгаагаар “Мэргэжлийн Хяналтын Газар” нь газар, агентлагуудыг тэргүүлэн хамгийн их хүнд сурталтай байгууллага гэх судалгаа гарчээ. Эх сурвалж. “Хүнд сурталын индекс 2009”, УБ, (2009.12), 11 дахь тал.

Уул нь Мэргэжлийн Хяналтын Газрын хувьд иргэд, бизнесийнхэнд хамгийн их хүрч ажиллах ёстой хэдий ч хамгийн их хүнд суртал гаргадаг байгууллагаар тодруулсан нь тэд хянаж шалгаж, торгохоо урьтал болгоод зааж зөвлөх, алдаа дутагдлыг засч залруулах тал дээр хангалтгүй ажилладаг болохыг харуулж байна. Төр засгаас анхаарал хандуулж олон төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлж байгаа хэдий ч үйл ажиллагаа нь сайжрахгүй байгаа нь судалгаа, болон бодит байдал дээрээс харагдсаар байна.

Мөн хүнд суртал, хүндрэл чирэгдэл учруулдаг байгууллагуудыг дурьдвал: “Улсын Бүртгэлийн Ерөнхий Газар, Газрын алба, Цагдаагийн байгууллага, Стандартчилал, Хэмжил Зүйн Үндэсний Төв, Хот, Дүүргийн захиргаа, Шүүхийн Шийдвэр Гүйцэтгэх Ерөнхий Газар, Үндэсний Татварын Ерөнхий Газар, Гаалийн Ерөнхий газар, Иргэний Бүртгэл Мэдээллийн Үндэсний төв” гэсэн иргэдэд байнга тогтмол үйлчлэх ёстой байгууллагууд ар араасаа шил даран жагсаж байна.

[23] Монголын Худалдаа Аж Үйлдвэрийн танхимын Эдийн засаг, бизнесийн шинжилгээ, үнэлгээний төвөөс эрхлэн хийсэн “Хүнд суртлын индекс 2007” судалгааны материалаас.

[24] Монголын Худалдаа Аж Үйлдвэрийн танхимын Нэгдсэн бодлого, төлөвлөлт, зохицуулалтын газраас хийсэн “Хүнд суртлын индекс 2009”, УБ, (2009.12), 8 дахь тал.

[25] Лүндэндорж.Н. Хууль хяналтын байгууллагууд дахь хүний эрх ба хүнд суртал, Судалгааны дүн. УБ, (2008), 2 дахь тал.

[26] Жишээлбэл: Нийслэлийн шүүхийн Ерөнхий шүүгч, Тамгын хэлтсийн даргын 2005 оны 12/61 тоот хамтарсан захирамж, тушаалын 6-д “материал хувилж, олшруулахад нэг хуудас нь 100 төгрөг авч байх”-аар заажээ.

[27] Сангарагчаа.Ч. Төрийн байгууллагын үйл ажиллагаанд ил тод байдлыг хангах нь хүнд суртал, авлигатай тэмцэх нэн тэргүүний арга хэмжээ мөн. УБ, (2008), “Хүний эрх ба Хүнд суртал” үндэсний чуулган. 2 дахь тал.

Иймээс Их, дээд сургуульд суралцаж буй оюутнуудад тохиолддог энэхүү бэрхшээлийг даван туулахад бага ч болов тус нэмэр болох үүднээс АНХ УДАА (Хуулийн оюутны амжилтын хөтөч) номыг эрхлэн гаргасан билээ.

Яагаад заавал энэ номыг унших ёстойг дараах агууллагаас нь та сонирхоно уу...

Нэг дүгээр бүлэг: Судалгааны ажил бичих арга зүйн талаарх зөвлөгөөг тусгасан бөгөөд үүнд: Бие даалт бичих зөвлөмж, Курсын ажил бичих зөвлөмж,  Дипломын ажил бичих, хамгаалах арга зүй,  Эссэ бичих арга ухаан, тактик,  Эрдэм шинжилгээний илтгэл бичих ерөнхий аргачлал, Судалгааны ажилд ишлэл авах арга зүйг дэлгэрэнгүй бичиж тайлбарласан.

Хоёрдугаар бүлэг: Оюутны амжилтын жорыг найруулж боловсруулсан бөгөөд Илтгэлийн уралдаанд амжилт үзүүлэх тактик, Тэтгэлэгт хөтөлбөрт хэрхэн шалгарах,  Job hunting буюу ажлын байраа ангуучлах нь, Оюутны цагийн менежмент, Шалгалтанд хэрхэн бэлдэх,  Үйлдвэрлэлийн дадлага ба үнэ цэнэтэй боломжуудыг өөрсдийн туршлага дээрээс үндэслэн энгийн хэллэгээр бичсэн билээ.

Гуравдугаар бүлэг: Эрдэм шинжилгээний итгэл, эссэг оруулсан бөгөөд энэхүү итгэл, эссэнүүд нь Их, дээд сургуулийн оюутнуудын дунд зохион байгууллагддаг уралдаанд тэргүүн байр, дэд байруудад шалгарч байсан шилдэг бүтээлүүд орсон нь номын давуу талыг илтгэж, оюутнуудад судалгааны ихээхэн эх сурвалж болно гэдэгт итгэж байна..

           “Мэдлэгээ нэмэгдүүлнэ гэдэг харах өнцгөө нэмэгдүүлж байна” гэх сайхан үг байдаг. Таны мэлмийг нээж, урагшлах замыг тань бага ч боловч тэлнэ гэдэгт энэхүү номын зохиогчид бид итгэж байна. Ном бол ертөнцийг харах цонх, та өөрөө өөртөө хөрөнгө оруулалт хийснээр таны өмнө амьдрал цонх шиг дардан үзэгдэх болно.

Номны нэр: АНХ УДАА (Хуулийн оюутны амжилтын хөтөч)

Зохиолч: М.Мөнхжаргал, Б.Төрболд, П.Баттулга, Б.Эрхэмбаяр

ISBN код: 978-99929-953-9-4

Хэвлэсэн газар: “Очирпресс”

Хэвлэсэн он: 2012 он

Хуудасны тоо: 256

Цахим хуудас: https://www.facebook.com/Oyutanhutuch

Худалдаалагдах салбар:

“Интер ном”-ын бүх салбарууд,

Хууль Зүйн Үндэсний Хүрээлэнгийн номын худалдаа

МУИС-ийн Хууль Зүйн сургууль, Практик сургалтын тэнхимийн өрөө

 Холбоо барих: 99137929, 99915239
 Үнэ: 12000 ₮

Харин тэнгэрт дүүлэн нисч буй шувуунд дотроо бага зэрэг атаархдаг заан өөрийн амьдралаа шувуу шиг болгохыг ихэд хүсдэг байжээ. Гэвч хүсэвч хясдаг орчлонгийн жамаар заанд тийм хувь заяа тохиосонгүй гэнэ. Заан өдөр хоног өнгөрөх тусам л өнгө зүс алдаж, сэтгэл санаагаар ихэд унан, зөвхөн нисэж сурахыг хичээгээд хичээгээд сурахгүй байжээ. Үүнээсээ болж ихэд жожиг болж, өөрөө юунд ингэтлээ сэтгэл санаагаар унаж, нисэж чадахгүй байгаагаа бодох ч хүч чадалгүй, тэнхээ нь хүрэхгүй мэт өчүүхэн дорой том биетэй амьтан болжээ. Түүнд хүчирхэг бие, хоосон бодол, бүтэшгүй оролдлогоос өөр юу ч байсангүй.

Гэтэл нэгэн өдөр зааны ийм уйтгар гунигт автсан байдлыг харсан шувуу заанд санаа тавин ийнхүү өгүүлжээ.

Эрхэм хүндэт хүчирхэг заан минь юунд ингэтлээ сэтгэлээр унана вэ? Би ч гэсэн өөр шиг чинь хүч чадалтай, амгалан тайван, амар жимэр амьдрахыг хүсдэг шүүдээ. Хэдий хүссэн ч тань шиг болж чадахгүйгээ ухаарч ойлгосон. Заан та харагдаж байгаа шигээ амар амгаланг сэтгэл зүрхэндээ бий болгохыг хичээнэ үү... Аливаа зүйл гэдэг харагдаж байгаа шигээ тийм байдаггүй юм. Зорилго тэмүүлэл, хүсэл мөрөөдөл, тууштай давшингүй эр зориг л бүхнийг өөрчилнө. Хорвоо дээр заяагдсан хувь заяандаа эзэн болох нь орчлонгийн жам гэжээ.

Шувуу би бээр тэнгэрт дүүлэн нисэн жаргалтай ч газарт үүрээ засч, тэнгэрийн амьтныг төрүүлдэг тул газрын диваажин, тэнгэрийн адислалд өөрийгөө зориулан амьдардаг юм шүү дээ гэжээ.

Заан ойлгосон ч ойлгоогүй царайлан шувууны үгийг анхааралтайгаар сонсож ухааран, болохгүй зүйлийг хэдий хүсэвч болдоггүйг мэдэрч, тэнгэрийн амьдралыг газраас төсөөлөн амьдрах болжээ.

Байх ёстой зүйл л байрандаа байдаг. Болох ёстой зүйл л болдог жамаараа болдог. Болдоггүй зүйлийг болгох гэж гөжүүдлэх нь заан лугаа адил билээ.

Жич: Энэ үлгэрийг зүгээр л зохиочихлоо.               Б.Төрболд

Энэхүү бодролын нэр нь “Үнэн болоод амтгүй нулимс” гэж нэрлэснийг уншигч та унших явцын дунд бага ч болов ойлгох бизээ.

 Миний уншсан ном бол сэтгүүлч Барбара Дэмикийн бичсэн Хойд Солонгосчуудын бодит амьдралаас сэдэвлэн бичсэн “Атаархах зүйл үгүй” ном билээ. Би энэ номыг яагаад унших болсон шалтгаан бол хүний “үзэл суртал”-тай холбоотой. Учир нь өнгөрсөн 2011 оны 12 дугаар сард Хойд Солонгосын агуу их удирдагч ард түмний хайртай хүү Ким Чен Ир хорвоогийн мөнх бусыг үзсэн билээ. Ум мани бадмэ хум...

Гэтэл хайртай хүүгээ алдсан Хойд Солонгосын ард түмэн ямар ихээр гашуудан уйлж, тэр байтугай 11 өдөр гашуудал зарласныг хэн хүнгүй л санаж байгаа байх. Хүний нулимсыг ийм ихээр урсган, дэлхий дахины анхаарлын төвд орж чадсан тэр хүний удирдаж байсан ард түмний амьдралыг нь бага ч болов уншиж судлах үүднээс энэхүү номыг унших хүсэл төрсөн билээ.

Шинэ мэдээлэл олж авна гэдэг аливаа нэгэн зүйлийг хүлээж аваад зүгээр суухгүй байхыг хэлэх шиг.

 11 өдөр гашуудал зарлан уйлах болсон шалтгаан юу байсан юм болоо?

Бид капитализм, комунизм гэж мэднэ. Тэгвэл комунизм гэдэг зүйл сонгодог утгаараа оршин тогтнодог цөөхөн хэдхэн улсуудын нэг нь Хойд Солонгос буюу Ардчилсан Солонгос улс.

Энэ бүс нутгийн хүмүүсийн талаар хүмүүс хүссэн мэдээллээ авахад хомс байдаг. Учир нь энэ улсад интернет гэдэг зүйлийг ард түмэн нь хэрэглэхгүй, тог цахилгаан байхгүй, телевизийн хэдхэн сувагтай гээд дурьдвал урт жагсаалт үүсгэж магадгүй л юм. Ардчилсан Солонгост хүн гэдэг чинь өөрийн эрх дураар бус хүний хий гэснийг хийж, мөлх гэсэн газар нь мөлхөж, их удирдагчийн өгсөн удирдлага заавраар амьдарч, агуу удирдагчаа өөрийн бурхан мэт үзэн шүтэх ёстой гэх хандлагыг нь хүн болж төрсөн цагаас нь ухамсар оюун ухаанд нь суулгадаг болохыг мэдэрлээ. (Жич: Хэн нэгнийг доромжлоод байгаа зүйл биш гэж бодож байна. Энэ бол бодит үнэн)

            Ким Чен Ирийн эцэг Ким Ир Сенийг 1994 онд бурханы оронд зарлахад 500.000 хүн түүний хөшөөний дэргэд мэгшин уйлж, гашуудал илэрхийлж байсан гэдэг.

           Тэр үеэр “5 настай охин онцгойрон эхэр татан уйлж байгаа харагдах ч худлаа жүжиглэн гараараа шүлсээ нүүрэндээ хүргэж байсан гэж” тус номонд дурсан байдаг. “Хэрэв чи уйлахгүй бол муу хүн болно” гэж ээж нь хэлсэн гэж охин үнэнээ дараа нь хэлсэн гэдэг. Авсаарсан дүгнэлт хийхэд 5 настай хүүхдийг ингэж уйлуулж байгаа юм чинь бусад нь хэрхэн яаж уйлж байгаа нь тодорхой бизээ.

            Аяа энэ амьдрал гэдэг чинь 5 настай хүүхдийн жүжиглэн уйлж буй дүр зураг уу, хэмээн бодогдном. Хүний хэрхэн жүжиглэн уйлж буй дүр эсгэлтээс нь цаашдын ирээдүй ажил хөдөлмөр эрхлэх зүйл шалтгаална гэхээр айдас, огиудас төрмөөр.

Мөн хүн бүхэн үнэн болон худал уйлдаг, үнэн уйлж байгаа эсэхийг нь бусад нь ажигладаг гэхээр тагнуулчид аятай байгаа юм. Гэхдээ үнэн сэтгэлээсээ уйлж байгаа нь хүмүүсийн дийлэнхи олонхийг нь эзэлдэг гэнэлээ. Учир нь тэднийг зөвхөн их удирдагчийн ивээл дор байх, удирдагчаа “бурханы хүү” мэт шүтэж хорвоогийн эзэн хэмээх үзэл сурталд багаас нь хүмүүжүүлэн сургадаг. Үүнээс үүдэн хэн нэгнийг мухар сүсэг бишрэлээр шүтэж, тэр хүн л бидний аврал өөр хэн ч биш гэсэн байдал бий болдог.

Нэгэн жишээ хэлэхэд, Удирдагч нь нас барж байхад энэ орчлонд байхгүй хүнд гарз тохиолдсон мэт уйлж байсан эмэгтэй өөрийн эр нөхөр, амьнаас нь тасарсан амь болох хүүхэд нь хайрт удирдагчийн буруугаас нь болж өлсгөлөнгөөр үхэж байхад дусал ч нулимс гаргаж байгаагүй гэж өгүүлсэн байдаг. Энд би дүгнэлт хийх гэж хичээхгүй байна. Уншигч та өөрийн ойлголт, үзэмжээр дүгнэлт хийсэн нь дээр болов уу,

 Энд би ингээд бичиж байгааг минь 25-90 жилийн өмнө Монголд амьдарч байсан хүн уншвал намайг галзуурсан солиотой, задарсан, буянгүй, төрийн эсэргүү амьтан гэж бодох байсан бизээ. Эсвэл би хэлмэгдчихсэн ч байж магадгүй. Учир нь Хойд Солонгосын ард иргэдтэй адил тийм нийгмийг бид тойроод биш туулаад тэр байтугай 70-н жил сэлүүрдэж, элгээрээ мөлхөх нь мөлхөж, өөр бусдыг дарамтлах нь дарамталж , хүлцэнгүй номхон загнаж ирсэн түүх ч бидэнд бий. Энэ түүхийг харин үгүйсгэх эрх хэнд ч байхгүй гэж санагдана.
Нэг хүнийг шүтэх хандлага дагамгайлж байсныг ч гэсэн олон л хүн ярьдаг, бичдэг. Тэр битгий хэл өвөө эмээ, бүр наашлахад аав, ээж минь комунист нийгмийн бүтээгдэхүүнүүд гэж ярьцгааж, их удирдагчыг шүтэж байсан түүх саяхны 20-иодхон жилийн өмнө шүүдээ. Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбалыг бид шүтэж байсныг түүхийн алтанхан хуудаснаа үлдсэн байдаг. Тиймээ бид хүртэл ийм дарангуйлалын нийгэмд амьдарч л ирсэн. Харин одоо бол үгүй ээ...

 Дээрхи зүйлийг үзэж туулаагүй би бээр омголон халуун, эрс шийдмэг  амьдарч байгаа нийгэмдээ үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, ардчилал эрх чөлөөний үнэ цэнийг ойлгохыг хичээнэ.

Эргээд л дурсахад эгэлгүй их найрагч Р.Чойном хэрэвзээ энэ зуунд төрсөн бол гайхамшигтайгаар бичсэн шүлгийн мөртүүд нь хэлмэгдэхгүй, үзэл бодлоо чөлөтэй илэрхийлснийхээ төлөө шоронд хоригдохгүй байсан бизээ. Үзэл санааны эрх чөлөөгүй байна гэдэг хувь хүний оршин байх үндсийг үгүй хийж буй дарангуйлал аятай санагдана.
 Намайг өөрийн үндэсний түүх, бусдын амьдарч буй нийгмийг буруушааж байна гэж хэн нэгэн хэлэх л байх. Би бусдыг үгүйсгээгүй гагцхүү хувь тавилангийн эргүүлэг гэж хэн нэгэнд байдаг болохыг анзаарах гэсэн юм. Одоо бидний амьдарч байгаа нийгмийг хэзээ нэгэн цагт бидний үр хүүхэд ололт, дутагдлыг ямар нэгэн өнцөгөөс нь харж өөр өөрийн байр суурьнаас хандан бичнэ гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Энэ нь жам ёсны зүйл юм.

Хүн бүхний амьдрал өөр өөрийн хэв маягаар оршин амьдрагдахаар заяагдсан. Гагцхүү ингээд бичиж суугаа амьдралын утга нь өөрийнхөөрөө өөрийгөө илэрхийлэх нь хамгийн нандин зүйл гэдгийг залуус бид өчүүхэн ч гэсэн ухамсарлахыг хүснэ.

Жан Поль Сартр – Эрх чөлөөтэй байхаар яллагдсан хүн энэ орчлонгийн хамаг хүнд хүчрийг мөрөн дээрээ үүрч явдаг юм гэж хэлжээ. Тиймээ эрх чөлөөт энэ нийгэмд амьдарч байгаа бид зүрх сэтгэлээсээ уйлж, зүрхний гүнээсээ инээмсэглэдэг нийгэмд амьдарч байна. Хорвоогоор нэг боломж байдаг гэдэг.  Хорвоогоор харин үнэн болоод амтгүй нулимс бүү байгаасай билээ.